Φως και χώρος στα έργα των Flavin, Turrell, Antonakos

Ο όρος light art (τέχνη του φωτός) αναφέρεται σε έργα τέχνης που χρησιμοποιούν το φως, κυρίως τεχνητό, ως αυτοδύναμο, αν και άυλο, καλλιτεχνικό μέσο. Η ιδέα αυτή έχει τις ρίζες της στο 18ο αιώνα, όταν ο Γάλλος επιστήμονας Louis Bertrand Castel άρχισε να ενδιαφέρεται για τη σχέση μεταξύ ήχου και χρώματος. Διάφοροι καλλιτέχνες στις αρχές του 20ου αιώνα πειραματίστηκαν σε έργα με πηγές τεχνητού φωτισμού, όπως ο Moholy‐Nagy, ωστόσο μόνο από το 1960 και μετά είναι δόκιμο να μιλά κανείς για τη light art ως καλλιτεχνική κίνηση. Κατά τη δεκαετία αυτή, στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ γίνονται διάφορες εκθέσεις αφιερωμένες στην τέχνη του φωτός. Συχνά μάλιστα συμπίπτει με άλλα ειδή τέχνης, όπως η Κινητική Τέχνη (Kinetic Art) και η Τέχνη του Ελάχιστου (Minimal Art). Επίσης, κατά τη δεκαετία του 1960 τα λέιζερ και η ολογραφία γίνονται διαθέσιμα στους καλλιτέχνες.

Αν μελετήσει κανείς τα έργα των καλλιτεχνών του φωτός, τόσο της πρώιμης εποχής του κινήματος αυτού, όσο και των σύγχρονων μας, θα παρατηρήσει πως ένας ακόμα κοινός παρονομαστής της τέχνης τους είναι ο αρχιτεκτονικός χώρος. Το φώς άλλοτε διατρέχει σε σωλήνες νέον το χώρο, άλλοτε δημιουργεί αρχιτεκτονικό χώρο και άλλοτε πάλι έρχεται για να τονίσει τα χαρακτηριστικά του. Με την πάροδο του χρόνου και την εξέλιξη της τεχνολογίας νέα μέσα δίδονται στους καλλιτέχνες για να δημιουργήσουν ή να περιγράψουν αρχιτεκτονικό χώρο με το τεχνητό φως. Τα όρια μεταξύ τέχνης και αρχιτεκτονικής γίνονται ακόμα πιο ασαφή, ενώ η σύγχρονη τεχνολογία προσφέρει τη δυνατότητα στον ίδιο το θεατή ή το χρήστη να αλληλεπιδράσει με το έργο.

Οι ραγδαίες εξελίξεις στην τεχνολογία προσφέρουν στους καλλιτέχνες ένα ‘νέο πλούτο’, μια πληθώρα δυνατοτήτων και μέσων φωτισμού για πειραματισμό και δημιουργία. Οι νέες τεχνολογίες έχουν τις καταβολές τους σε χώρους με συσσωρευμένη εμπειρία όπως το θέατρο, ο κινηματογράφος και η βιομηχανία του θεάματος και φέρνουν μαζί τους μια καινούργια αισθητική. Η επίδραση και η σημασία των μέσων μαζικής ενημέρωσης και ψυχαγωγίας (τηλεόραση, κινηματογράφος) στη διαμόρφωση του σύγχρονου τρόπου ζωής στις μεγαλουπόλεις αποτελεί επίσης σημαντικό παράγοντα αυτής της νέας αισθητικής.
01 - Dan Flavin.jpg

Πρωτεργάτης της light art και ίσως ο σημαντικότερος εκπρόσωπός της είναι ο Dan Flavin (ΗΠΑ, 1933-1996). Ξεκινώντας από τα πλαίσια της Minimal art αλλά ξεχωρίζοντας πολύ γρήγορα με τη διαφορετικότητά του, ο Flavin αναπτύσσει μία καινούρια αντίληψη για την τέχνη. Ξεκινώντας να δουλεύει το 1963 αποκλειστικά με βιομηχανικούς γραμμικούς λαμπτήρες φθορισμού, χορογραφεί τα φώτα του ερευνώντας την ιδέα του χώρου παρά της μορφής. Τα έργα του Flavin αρθρώνονται στο χώρο και επινοούνται σε σχέση με ένα συγκεκριμένο αρχιτεκτονικό πρίσμα.

02 - Dan Flavin

Συχνά, οι εγκαταστάσεις του παίρνουν διαστάσεις μεγάλης κλίμακας, εμβαθύνοντας τη σχέση τους με τον αρχιτεκτονικό χώρο. Πολλές φορές τα έργα του τροποποιούνταν ώστε να αρμόζουν στους εκάστοτε χώρους που εκτίθεντο, διαμορφώνοντας έτσι μια φυσική σχέση με το χώρο. Αργότερα, στο λεξιλόγιό του προσθέτει και τον κυκλικό λαμπτήρα φθορισμού.

04 - Dan Flavin.jpg

Τα τέσσερα ‘βασικά’ του χρώματα ήταν το ροζ, το κίτρινο, το πράσινο και το γαλάζιο. Αντίθετα από το αναμενόμενο, ο Flavin επιδιώκει και το φυσικό φωτισμό των έργων του από τα ανοίγματα στο χώρο, έτσι ώστε να αναμιγνύονται και να περιπλέκονται τα χρώματα που χρησιμοποιεί. Ο ίδιος υποστήριζε ότι τα έργα του ήταν αυτό που ήταν, δηλαδή λαμπτήρες φθορισμού, και τίποτα περισσότερο. «Κοιτώντας κανείς επίμονα για αρκετό χρονικό διάστημα, εφευρίσκει σχέσεις που στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν. Πρόκειται απλά για σωλήνες φθορίου που είναι τοποθετημένοι με επιδεξιότητα σε ένα αρχιτεκτονικό περιβάλλον και δημιουργούν μια κατάσταση φωτισμού». Και προσθέτει «Η δική μου πρόταση έχει γίνει κυρίως μια εσωτερική διαδικασία τοποθέτησης λωρίδων από φώς φθορισμού. Έχει λανθασμένα βαπτιστεί ως γλυπτική από ανθρώπους που ξέρουν καλύτερα».

Οι σωλήνες που ο Flavin μπορούν να βρεθούν εύκολα στην αγορά και να αντικατασταθούν, χωρίς να καταλάβει κανείς τη διαφορά. Ο τρόπος που το έργο του Flavin ανταποκρίνεται στο περιβάλλον που αλλάζει και η αντίστασή του στη φθορά του χρόνου καθιστούν υπό μια έννοια τα έργα του υπερβατικά στο χρόνο. Η συνεχής ανακατασκευή των έργων του με την αντικατάσταση των λαμπτήρων συνεπάγεται πως τα αντικείμενα αυτά δεν παίρνουν ποτέ την πατίνα του χρόνου, τη φυσική εξέλιξη της γήρανσης. Σώζοντας το φωτισμό φθορισμού από την αφάνεια των συστημάτων φωτισμού γραφείων και χώρων εργασίας, των διαφημιστικών πινακίδων και των φωτεινών επιγραφών, ο Flavin μεταμορφώνει και την αντίληψη μας για το φώς στον αρχιτεκτονικό χώρο.

06 - James Turrell

Ο James Turrell (ΗΠΑ, 1943 – )είναι ένας καλλιτέχνης που ασχολήθηκε σχεδόν αποκλειστικά με το χώρο και το φως και ήταν πρωτοπόρος αυτής της τέχνης. Από τα χρόνια που σπούδαζε ακόμα εντυπωσιάστηκε από τη δύναμη του φωτός και άρχισε να δημιουργεί έργα όχι από χρώμα, μάρμαρο ή πηλό αλλά άυλα έργα. Είναι γνωστός για τις εγκαταστάσεις του, στις οποίες χειρίζεται τον τεχνητό φωτισμό με ιδιαίτερο τρόπο. Οι επιφάνειες που ορίζουν τους χώρους δεν υφίστανται σαν υλικά αντικείμενα, αλλά σαν επιφάνειες που δημιουργούνται από το φως.

09 - James Turrell

Τα έργα του συνήθως περικλείουν και τον επισκέπτη, με στόχο να ελέγχουν την αντίληψή του για το φως. Κάποιες από τις εντυπώσεις ψευδαίσθησης που δημιουργούνται έχουν έννοια μόνο στη συγκεκριμένη εγκατάσταση. Για παράδειγμα, προβάλλοντας ένα έντονο φως στη γωνία του δωματίου, o Turrell δημιουργεί την ψευδαίσθηση ενός πραγματικού παραθύρου. Πολλοί επισκέπτες πιστεύουν πως το φως που προβάλλεται είναι πραγματικά ένα άνοιγμα στον τοίχο, μέχρι να αγγίξουν την επιφάνεια για να διαπιστώσουν ότι οι προσδοκίες τους ήταν λανθασμένες. Χρησιμοποιεί διαφορετικούς μηχανισμούς για να δημιουργήσει φόρμες στο χώρο με την αξιοποίηση του φωτός. Ένας από αυτούς είναι η προβολή ενός έντονου φωτισμού στις διασταυρώσεις των τοίχων στο χώρο της εγκατάστασης. Δημιουργεί έτσι διάφορες οπτικές ψευδαισθήσεις στον παρατηρητή ο οποίος αναρωτιέται τι είναι αληθινό και τι είναι κατασκεύασμα του δημιουργού. Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά: «Μοιάζει με χρωματιστή ομίχλη, το βλέπεις, νομίζεις πως μπορείς να το ακουμπήσεις, μπορείς ακόμα και να το εισπνεύσεις, αλλά στην πραγματικότητα δεν είναι εκεί».

08a - James Turrell.jpg

Ένας άλλος μηχανισμός είναι να «επιβάλλει» στο φως να περνά μέσα από περιορισμένα ανοίγματα. Σε αυτήν την περίπτωση, οι φωτεινές πηγές πίσω από τα επίπεδα, δημιουργούν φωτισμό που περιβάλλει το επίπεδο επιμηκύνοντας τις τεμνόμενες ακμές του πατώματος και των τοίχων. Σαν αποτέλεσμα, ο τοίχος φαίνεται σαν να επιπλέει στο χώρο, σαν να περιβάλλεται από ένα λαμπερό φωτοστέφανο. Είναι επίσης γνωστός για τις «σήραγγες φως» και τις προβολές που δημιουργούν σχήματα που φαίνεται να έχουν μάζα και βάρος, αν και έχουν δημιουργηθεί μόνο με φως. Η δουλειά του έχει ως στόχο να μιλά στους επισκέπτες χωρίς λόγια, υποτάσσοντας τη ματιά, το σώμα και το μυαλό τους με τη δύναμη του πνευματικού ξυπνήματος. Ο ίδιος αναφέρει χαρακτηριστικά: «Θέλω να δημιουργώ μια ατμόσφαιρα που να μπορεί να σταθμιστεί συνειδητά με το μάτι, όπως η σκέψη που έρχεται στο μυαλό σου κοιτάζοντας τη φωτιά, σκέψη που δεν μπορεί να αποδοθεί με λόγια». Οι φωτογραφίες μπορούν να δώσουν μόνο μια μικρή ιδέα από τους χώρους που δημιουργούνται σε αυτές τις εγκαταστάσεις. Χρειάζεται κανείς να ζήσει την εμπειρία από κοντά για να τα κατανοήσει.

11 - Stephen Antonakos

Η παρουσία του Στυλιανού Αντωνάκου τα τελευταία 50 χρόνια έχει γίνει αισθητή σε όλο τον κόσμο. Η δουλειά του είναι σταθερά αναγνωρίσιμη για τη χρήση του φωτός, ενώ ένα θέμα που διαρκώς τον απασχολεί είναι ο χώρος, εμπλέκοντας τις σχέσεις του έργου με την αρχιτεκτονική και το θεατή.

Στη δεκαετία του ’60 αρχίζει να χρησιμοποιεί φωτισμό με νέον, όχι με την ψυχρή και αυστηρή μέθοδο του μινιμαλισμού, αλλά πλάθοντάς το με διαφορετικό τρόπο. Τόσο τα έργα στο εργαστήριό του, όσο και τα έργα του σε δημόσιους χώρους δίνουν έμφαση σε μέρη του οπτικού περιβάλλοντος. Οι γραμμικές μορφές νέον και οι έγχρωμες λάμψεις επαναπροσδιορίζουν τους χώρους μορφολογικά και συναισθηματικά. Ο ίδιος αναφέρει: «Για μένα το νέον, χωρίς να έχει επιθετικό χαρακτήρα, διαθέτει ορισμένες δυνάμεις. Είναι ορατό από μεγάλες αποστάσεις και μπορεί όχι μόνο να χρησιμοποιηθεί γραμμικά αλλά και να έχει λειτουργικότητα μέσα στο χώρο. […] Η σκέψη μου ήταν απλώς ότι μπορεί κανείς να πετύχει πολύ περισσότερα με το νέον, χρησιμοποιώντας το με αφηγηματικό τρόπο, παρά με λέξεις και εικόνες, Διαισθανόμουν ότι το φώς θα μπορούσε να αγγίξει τους ανθρώπους με τρόπο αυθεντικό, άμεσο, κινητικό και χωροταξικό».

12 - Stephen Antonakos.jpg

Σταδιακά αρχίζει να φανερώνει το όριο μεταξύ του υλικού και του άυλου, εντείνοντας την υλικότητα των επιφανειών του έργου του. Αυτή η έντονη πνευματικότητα που σχετίζεται από εδώ και έπειτα με τη δουλειά του συνδέεται με αναμνήσεις οικείων προσώπων, των προγόνων του και της καταγωγής του. Το νέον, λοιπόν, από υλικό του αστικού περιβάλλοντος αρχίζει να σηματοδοτεί στον ίδιο τη μυστικιστική φύση του φωτός και το συσχετισμό μεταξύ της ιερότητας της κτίσης και του πνεύματος. Οι αναφορές στην «άκτιστο ύλη», στην ενέργεια του Θεού βρίσκονται παντού στη δουλειά του, όπως στα «παρεκκλήσια» και στα «δωμάτια διαλογισμού».

16 - Stephen Antonakos

 

 

Θεόδωρος Δ Κοντορήγας MBA MSc PLDA SLL

Θ. Κοντορήγας και Συνεργάτες Αρχιτέκτονες Φωτισμού

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: