Ποιότητα φωτισμού στη σύγχρονη κατοικία (μέρος α)

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται η ύπαρξη έντονου ενδιαφέροντος για την ποιότητα του φωτισμού στο χώρο της κατοικίας. Μέσα στο πλαίσο αυτό, ο φυσικός και τεχνητό φωτισμός πρέπει να είναι αρχικά λειτουργικός, να εξασφαλίζει δηλαδή άριστες συνθήκες για την ασφαλή και άνετη κίνηση, παραμονή και δραστηριότητα στους εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους και ευέλικτος, να μπορεί δηλαδή να ανταποκρίνεται τόσο στις διαφορετικές χρήσεις των χώρων όσο και στις διαφορετικές ανάγκες και διαθέσεις εκείνων που τους χρησιμοποιούν. Εξίσου σημαντικό είναι ο φωτισμός να λειτουργεί αρμονικά με την αρχιτεκτονική και τη διακόσμηση, να αναδεικνύει τις ιδιαίτερες ποιότητες αυτών καθώς και να δημιουργεί μια συνολικά ενδιαφέρουσα εικόνα που να χαρακτηρίζεται από συνοχή, εξασφαλίζοντας επιπλέον την ομαλή μετάβαση από το ένα χώρο στον επόμενο.

 Δυστυχώς παρά το διαρκή επαναπροσδιορισμό του ρόλου της σύγχρονης κατοικίας από άποψη αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, οι δημιουργικές δυνατότητες του φωτισμού τείνουν να παραβλέπονται. Ο τεχνητός φωτισμός αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως υποκατάστατο του φυσικού φωτός τις νυκτερινές ώρες, δηλαδή μόνο ως μια βασική τεχνολογία που εξασφαλίζει ικανοποιητικά επίπεδα ορατότητας και όχι ως ένας από τους βασικότερους παράγοντες που επηρεάζει την ανθρώπινη ψυχολογία, υγεία και διάθεση.

Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων μια επαγγελματική μελέτη φωτισμού, ανεξάρτητη από πωλήσεις φωτιστικού εξοπλισμού, δεν περιλαμβάνεται στον προυπολογισμό ενός έργου. Αντί αυτού, εμπορικές εταιρίες και καταστήματα λιανικής πώλησης φωτιστικού εξοπλισμού, παρέχουν ‘δωρεάν’ υπηρεσίες μελέτης φωτισμού ή για να είμαστε απολύτως ειλικρινείς κοστοβόρες και ενεργοβόρες λύσεις φωτισμού, αποκλειστικά με τον εξοπλισμό που εμπορεύονται. Με την πρακτική αυτή, που χρεώνει κάθε υπηρεσία στη τιμή πώλησης του τελικού προιόντος και ως εκ τούτου στον προυπολογισμό του έργου, οι εμπορικές εταιρίες έχουν επιβάλλει εντέχνως τη στρατηγική πωλήσεων τους, δηλαδή ότι η διαδικασία σχεδιασμού μιας εγκατάστασης φωτισμού περιορίζεται στην επιλογή του φωτιστικού εξοπλισμού. Ακόμα και αυτή η επιλογή φωτιστικών συχνά γίνεται λανθασμένα με βάση την εμφάνιση ή τις τρέχουσες διακοσμητικές τάσεις και όχι με βάση τα χαρακτηριστικά του, τον τρόπο δηλαδή που διαμορφώνει, κατευθύνει και ελέγχει το φως καθώς και τις ιδιαίτερες απαιτήσεις του συγκεκριμένου χώρου.

Ο κατάλληλα σχεδιασμένος τεχνητός φωτισμός αποτελεί έναν από τους πιο άμεσους και οικονομικούς τρόπους για την αισθητική και λειτουργική ανάδειξη κάθε εσωτερικού χώρου. Η ποιότητα του φωτισμού σε κάθε χώρο της σύγχρονης κατοικίας, ως αποτέλεσμα μια δημιουργικής διαδικασίας σχεδιασμού, περιγράφεται με λεπτομέρεια στη συνέχεια του παρόντος άρθρου.

Είσοδος

Η είσοδος ενός σπιτιού ως χώρος μετάβασης από τον έξω κόσμο στην ιδιωτικοτητα του σπιτιού, παρέχει μια πρώτη ένδειξη για το τι υπάρχει στο εσωτερικό. Ο σωστός φωτισμός στην είσοδο ενός σπιτιού θα πρέπει να τονίσει την έννοια της μετάβασης από ένα δημόσιο σε ένα ιδιωτικό χώρο, να κατευθύνει το βλέμμα των επισκεπτών προς τα εμπρός και να δημιουργήσει μια ζεστή και ελκυστική εικόνα για το χώρο. Τα περισσότερα χολ είναι συνήθως μακρόστενα, με λίγο χώρο για έπιπλα και με τους τοίχους συχνά να φιλοξενούν πίνακες ή αλλά έργα τέχνης, ενώ υπάρχει μικρή παρουσία φυσικού φωτισμού.

Η πιο συνηθισμένη λύση φωτισμού είναι η χρησιμοποίηση ενός και μόνο κεντρικού φωτιστικού οροφής, το οποία βέβαια θα πρέπει να ακολουθεί το διακοσμητικό στυλ του υπόλοιπου σπιτιού. Η λύση αυτή ενδείκνυται μόνο εάν υπάρχει το ανάλογο ύψος οροφής και ο χώρος έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε το φωτιστικό να αποτελεί στοιχείο διακόσμησης από μόνο του. Σε κάθε περίπτωση όμως η χρησιμοποίηση μιας και μόνης πηγής φωτισμού παρέχει ένα έντονο αλλά μονότονο φωτισμό. Εναλλακτικά μπορούν να χρησιμοποιηθούν μικρά χωνευτά στην οροφή φωτιστικά με δυνατότητα ρύθμισης της κλίσης τους έτσι ώστε να τονισθεί η διαδρομή από την είσοδο προς το υπόλοιπο σπίτι. Βέβαια εάν τα φωτιστικά αυτά χρησιμοποιηθούν μόνα τους μπορούν να κάνουν την οροφή να φαίνεται χαμηλότερη και το χώρο μικρότερο, καθώς ο φωτισμός πέφτει αποκλειστικά και μόνο στο πάτωμα αφήνοντας τις άλλες επιφάνειες σχεδόν στο σκοτάδι.

Η χρησιμοποίηση φωτιστικών τοίχου για φωτισμό από κάτω προς τα πάνω δίνει έμφαση στην οροφή και δημιουργεί μια αίσθηση ευρυχωρίας. Εάν στους τοίχους του χολ υπάρχουν πίνακες ή αλλά έργα τέχνης θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί κατάλληλος φωτισμός ανάδειξης τους είτε από χωνευτά στην οροφή φωτιστικά κατευθυνόμενου φωτισμού είτε με σποτς τοποθετημένα σε ράγες. Η λύση αυτή μπορεί να εξασφαλίσει και ικανοποιητικά επίπεδα γενικού φωτισμού για τον εύκολο προσανατολισμό προς τους υπόλοιπους χώρους του σπιτιού εξαιτίας του συνήθως μικρού μεγέθους του χώρου. Στην περίπτωση που χολ είναι αρκετά πλατύ, μια μικρή διακοσμητική επιτραπέζια λάμπα τοποθετημένη πάνω σε ένα μακρόστενο τραπέζι ή ράφι, μπορεί να προσδώσει τον επιθυμητό τόνο σπιτικής ζεστασιάς και φιλοξενίας. Σε κάθε περίπτωση, η καλύτερη λύση είναι ο φωτισμός να σχεδιαστεί σε διαφορετικά επίπεδα έτσι ώστε να συνδυαστούν γενικός φωτισμός και φωτισμός έμφασης για τη δημιουργία μιας ενδιαφέρουσας εικόνας για το χώρο. Για παράδειγμα ένα κρεμαστό διακοσμητικό μονόφωτο ή μια επιτραπέζια λάμπα μπορεί να συνδυαστεί με χωνευτά στην οροφή φωτιστικά κατευθυνόμενου φωτισμού για την ανάδειξη των πινάκων στους τοίχους. Θα πρέπει να τονιστεί ότι τα διαφορετικά επίπεδα φωτισμού θα πρέπει να ελέγχονται ανεξάρτητα.

Καθιστικό

Ο χώρος του καθιστικού αποτελεί το κέντρο της ζωής σε ένα σπίτι και τη σκηνή ποικίλλων δραστηριοτήτων. Είναι ο χώρος που οι άνθρωποι εργάζονται, δειπνούν και ξεκουράζονται, ηρεμούν και διασκεδάζουν, έχουν κοινωνικές επαφές ή απλά παρακολουθούν τηλεόραση. Αποτελεί επίσης τον πιο απαιτητικό από όλους τους χώρους ενός σπιτιού από άποψη αρχιτεκτονικής και διακόσμησης αφού θα πρέπει να είναι κατάλληλα σχεδιασμένος έτσι ώστε να ανταποκρίνεται τόσο στις προσωπικές απαιτήσεις των ιδιοκτητών όσο και στις απαιτήσεις του ευρύτερου κοινωνικού τους περίγυρου. Μέσα στο πολύπλευρο αυτό πλαίσιο ο φωτισμός θα πρέπει με ευελιξία και διακριτικότητα να βελτιώνει τόσο την αισθητική όσο και τη λειτουργικότητα του χώρου, εξασφαλίζοντας όχι μόνο συνθήκες οπτικής άνεσης αλλά και την επιθυμητή ατμόσφαιρα. Επιπλέον θα πρέπει να σχεδιάζεται έτσι ώστε να βοηθάει τη δημιουργία συναισθημάτων άνεσης, χαλάρωσης, ηρεμίας, ευχαρίστησης και ευεξίας σε όσους χρησιμοποιούν το χώρο.

Για να καλύψει τις συχνά συγκρουόμενες απαιτήσεις για αισθητική ανάδειξη και πρακτική λειτουργικότητα ο σχεδιασμός φωτισμός θα πρέπει να σχεδιάζεται με βάση το συνδυασμό των τριών βασικών τύπων φωτισμού δηλαδή του γενικού φωτισμού, του φωτισμού έμφασης και του φωτισμού εργασίας. Βέβαια το βασικό θέμα πάντα είναι ο έλεγχος των επιμέρους στοιχείων του φωτισμού έτσι ώστε ο φωτισμός να ανταποκρίνεται αποτελεσματικά στις απαιτήσεις όσων χρησιμοποιούν το χώρο και η εύρεση ευέλικτων λύσεων. Ο τρόπος ζωής μιας οικογένειας μπορεί να αλλάξει στη διάρκεια του χρόνου καθώς και τα ενδιαφέροντα και οι δραστηριότητες τους, καθορίζοντας εκ νέου τις λειτουργίες του χώρου. Η αισθητική επίσης υπόκειται σε αλλαγές στο χρόνο και ο χώρος είναι πιθανό να γνωρίσει διακοσμητικές παρεμβάσεις ή αλλαγές ή διαφορετικές διατάξεις επίπλων. Για τους λόγους αυτούς είναι προτιμότερο να αποφεύγονται οι στατικοί, μόνιμοι και μη ευέλικτοι τύποι φωτιστικών. Επίσης ο μελετητής φωτισμού θα πρέπει από τα πρώτα στάδια της μελέτης να προδιαγράψει με σαφήνεια ένα σύστημα ελέγχου φωτισμού με βάση της συγκεκριμένες ανάγκες του χώρου. Η ύπαρξη ενός τέτοιου συστήματος δεν αποτελεί πολυτέλεια αλλά βασική ανάγκη, αφού επιτρέπει την εύκολη προσαρμογή του φωτισμού σε μελλοντικές αλλαγές στη διάταξη και διακόσμηση του χώρου.

Ο γενικός φωτισμός του καθιστικού μπορεί να επιτευχθεί εύκολα με τη χρησιμοποίηση επιτραπέζιων και επιδαπέδιων φωτιστικών καθώς και με ανεξάρτητα φώτα έμμεσου φωτισμού τα οποία μπορούν να μετακινηθούν ανάλογα με τις ανάγκες. Οι επιτραπέζιες και επιδαπέδιες λάμπες είναι ιδιαίτερα πρακτικές και ευέλικτες επιλογές για το φωτισμό σαλονιών. Με το θερμό φως που εκπέμπουν δημιουργούν μια οικειότητα στο χώρο και ενισχύουν το αίσθημα της κίνησης ανάμεσα σε διαφορετικά σημεία του ίδιου δωματίου. Τα φωτιστικά σε διαφορετικά ύψη επίσης σπάνε την έντονη οριζόντια διαγράμμιση των επίπλων. Οι λάμπες αυτές διατίθενται σε μεγάλη ποικιλία από σχέδια, χρώματα και στυλ έτσι ώστε ο συνδυασμός τους με το γενικό διακοσμητικό στυλ και χρώματα του σαλονιού είναι εύκολος. Η χρησιμοποίηση ηλεκτροφόρων ραγών με σποτ κατευθυνόμενου φωτισμού προσφέρει επίσης την ευελιξία να τονισθούν κάθε φορά διαφορετικά στοιχεία του χώρου. Η επιλογή των σταθερών θέσεων για φωτισμό είναι προτιμότερο να συνδέεται με μόνιμα στοιχεία του χώρου. Για παράδειγμα οι απλίκες είναι προτιμότερο να τοποθετούνται σε εσοχές ή στις δυο πλευρές ενός τζακιού παρά δίπλα από ένα καναπέ, η θέση του οποίου είναι πιθανόν να αλλάξει στο μέλλον.

Ο σωστός φωτισμός θα πρέπει να αναδεικνύει τα καλύτερα στοιχεία του χώρου, αφήνοντας στο σκοτάδι τις λιγότερο επιτυχείς επιλογές. Έτσι εάν το δωμάτιο είναι σχετικά μικρό, η χρήση έμμεσου φωτισμού μπορεί να προσδώσει μια αίσθηση ευρυχωρίας. Εάν η οροφή είναι λευκού ή ανοικτού χρώματος, τότε ο έμμεσος φωτισμός θα κάνει το χρώμα των τοίχων να δείχνει λιγότερο έντονο. Εάν στη οροφή υπάρχουν ενδιαφέροντα διακοσμητικά στοιχεία όπως γύψινες διακοσμήσεις, οροφογραφιες, δοκάρια ο έμμεσος φωτισμός μπορεί να τα αναδείξει. Αντιθέτως η επιλογή έμμεσου φωτισμού σε ένα μεγάλο δωμάτιο θα κάνει το χώρο να δείχνει σαν μια σπηλιά. Στην περίπτωση αυτή ο έμμεσος φωτισμός θα πρέπει να συμπληρωθεί με τοπικό φωτισμό από λάμπες και σποτ έτσι ώστε η συνολική εικόνα του δωματίου να δίνει την αίσθηση μιας σειράς από συνεχόμενους χώρους.

Το καθιστικό είναι συνήθως ο χώρος όπου τα πολύτιμα αντικείμενα ενός σπιτιού εκτίθενται. Πίνακες, αντικείμενα τέχνης και βιβλία βρίσκονται σε περίοπτη θέση και χωρίς κατάλληλο φωτισμό τα πράγματα αυτά χάνουν μεγάλο μέρος της αίγλης τους. Οι λαμπτήρες αλογόνου χαμηλής τάσης ή τάσης δικτύου προσφέρονται κατεξοχήν για το τονισμό διακοσμητικών στοιχείων και είναι αρκετά διακριτικές τόσο σε κλασσικά όσο και σε μοντέρνα διακοσμημένα δωμάτια. Τα πολλαπλά σποτ οροφής είναι αρκετά έντονα και μπορούν να κατευθύνουν ακριβώς προς το αντικείμενο που επιθυμείται να δωθεί έμφαση. Η χρήση των πολλαπλών σποτ για γενικό φωτισμό ενός σαλονιού είναι λανθασμένη αφού δημιουργεί έντονες σκιάσεις, είναι σκληρός φωτισμός και είναι δύσκολο να αποφευκτή ένα σπορ μέσα στο οπτικό μας πεδίο. Ο φωτισμός ανάδειξης από κάτω και πίσω θα προσδώσει στο αντικείμενο ένα περίεργο σχήμα ενώ ο φωτισμός από το πλάι θα τονίσει την υφή και τη φόρμα του. Σποτ ή ράβδοι φθορίου κρυμμένα στη βάση μιας βιτρίνας μπορεί να είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικά. Σποτ με κλιπ σε τέτοια κλίση ώστε να ρίχνουν το φως στα ράφια διευκολύνουν την επιλογή δίσκων, cd ή βιβλίων.

Ιδιαίτερη μελέτη θα πρέπει να γίνει για το φωτισμό των πινάκων και προσοχή θα πρέπει να υπάρχει έτσι ώστε το φως να έχει τη σωστή κλίση για να αποφευχθούν ανεπιθύμητες αντανακλάσεις στο τζάμι ή στη γυαλιστερή επιφάνεια της ελαιογραφίας, αλλά και να φωτίζει όλο τον πίνακα ομοιόμορφα. Τα σποτ εξασφαλίζουν κατευθυνόμενη δέσμη φωτός. Ειδικά φώτα για πάνω από τον πίνακα με στενούς βραχίονες αποτελούν παραδοσιακή επιλογή αλλά κυκλοφορούν πλέον εκδόσεις και σε σύγχρονο στυλ. Για να είναι αποτελεσματικό το φωτιστικό θα πρέπει να καλύπτει όλο το πλάτος του πίνακα και να προεξέχει αρκετά από τον τοίχο έτσι ώστε να τον φωτίζει ομοιόμορφα.

Εάν ο χώρος του καθιστικού χρησιμοποιείται για διάβασμα ή εργασία τότε θα πρέπει να υπάρχει τοπικός φωτισμός. Το υπερβολικά έντονο φως όμως θα δημιουργήσει μεγάλη αντίθεση ανάμεσα στην επιφάνεια του βιβλίου ή της εργασίας και στο περιβάλλον, κάτι το οποίο μπορεί να λειτουργήσει κουραστικά για τα μάτια. Η ιδανική θέση για το φως διαβάσματος είναι από τη μια πλευρά, λίγο πιο πάνω και πίσω από την καρέκλα. Ένα φωτιστικό σε αυτή τη θέση θα φωτίσει τη σελίδα απευθείας χωρίς να ρίχνει σκιές. Επιτραπέζιες λάμπες, φωτιστικά γραφείου, λάμπες δαπέδου και σποτ είναι όλα κατάλληλα για το σκοπό αυτό.

Μεγάλο μέρος του χρόνου σε ένα καθιστικό περνάει μπροστά από μια άλλη πηγή φωτός, την γνωστή μας τηλεόραση και είναι απαραίτητο να υπάρχουν σωστές συνθήκες για άνετη παρακολούθηση. Είναι γνωστό ότι δεν είναι ιδιαίτερα ευχάριστο για την όραση να μην υπάρχει κανένα άλλο φως στο δωμάτιο αφοι η τηλεόραση ως φωτεινή πηγή εκπέμπει εικόνες που μεταβάλλονται συνεχώς, απαιτώντας ανάλογες μεταβολές στο σημείο εστίασης. Αν δεν υπάρχει επιπλέον φωτισμός στο χώρο υπάρχει ο κίνδυνος πονοκέφαλου και κούρασης, καθώς το μάτι προσπαθεί να προσαρμοστεί στην αντίθεση μεταξύ στο σκοτεινό δωμάτιο και το φωτεινό κουτί. Από την άλλη εάν το φως του δωματίου είναι υπερβολικά έντονο είναι δύσκολο να δει κανείς καθαρά την τηλεόραση. Το ιδανικό είναι να υπάρχει φως δίπλα ή πίσω από την τηλεόραση, έτσι ώστε να μειώνεται η αντίθεση ανάμεσα στην οθόνη και στο υπόλοιπο δωμάτιο. Αν το φως είναι υπερβολικά κοντά στην τηλεόραση, η εικόνα μπορεί να χαλάσει από ανεπιθύμητες αντανακλάσεις ενώ το ίδιο ισχύει και για τα δυνατά φώτα πίσω από τη θέση του τηλεθεατή ή ανάμεσα στον τηλεθεατή και την τηλεόραση.

Το καθιστικό είναι ο ιδανικός χώρος για διακοσμητικό φωτισμό. Η παρατήρηση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική ακόμα και σε μοντέρνα περιβάλλοντα όπου το σύνολο του φωτισμού είναι διακριτικά ενσωματωμένο στην αρχιτεκτονική και τη διακόσμηση του χώρου. Χωρίς το στοιχείο του διακοσμητικού φωτισμού ακόμα και το πιο κομψό σαλόνι μπορεί να δείχνει λίγο άκαμπτο και αυστηρό. Για παράδειγμα το φως της φωτιάς στο τζάκι ή των κεριών προσθέτει μια επιπλέον διάσταση στο φωτισμό, ενώ φωτιστικά που είναι από μόνα τους έργα τέχνης λειτουργούν ως σημεία εστίασης της προσοχής και του ενδιαφέροντος. Τα στοιχεία αυτά σε συνδυασμό με το φωτισμό ανάδειξης προσθέτουν ζωντάνια και ενδιαφέρον στο χώρο.

Όσον αφορά τις πηγές φωτισμού, στο καθιστικό κατά κανόνα χρησιμοποιούνται λαμπτήρες πυράκτωσης αφού το θερμό, φιλικό φως που εκπέμπουν έχει όλες τις ιδιότητες που συνδέονται με την χαλάρωση και την άνεση. Οι λαμπτήρες αλογονου παρέχουν ένα κρυστάλλινο αλλά σκληρό φως και η χρήση τους ενδείκνυνται περισσότερο για το φωτισμό ανάδειξης αντικειμένων ή στοιχείων του χώρου.

Θεόδωρος Δ. Κοντορήγας MBA MSc PLDA SLL

Θ. Κοντορήγας και Συνεργάτες Μελετητές Αρχιτεκτονικού Φωτισμού

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: