Μελέτη Αρχιτεκτονικού Φωτισμού: Επιστήμη και τέχνη

Περιδιαβαίνοντας κανείς την Αθήνα το βράδυ, έχει την ευκαιρία να βρεθεί μπροστά σε μια σειρά από κτίρια, ιστορικά μνημεία και δημοσίους χώρους με εξαιρετικά ενδιαφέροντα φωτισμό που όχι μόνο αναδεικνύει την νυκτερινή τους εικόνα αλλά και τα καθιστά σημεία οπτικής αναφοράς στο ευρύτερο αστικό περιβάλλον. Δυστυχώς στη νυκτερινή εικόνα της πόλης υπάρχουν εξίσου πολλά, αν όχι περισσότερα, παραδείγματα όπου ο φωτισμός είναι κακός, προσβάλει την αρχιτεκτονική σημαντικών κτιρίων και μνημείων, εκπέμπει ένα μουντό κιτρινωπό χρώμα, σπαταλάει ενέργεια και προκαλεί φωτορύπανση. Η ύπαρξη των θετικών και αρνητικών αυτών εικόνων υπογραμμίζει με το καλύτερο τρόπο την ιδιαίτερη σημασία του φωτισμού στην αναβάθμιση της ποιότητας ζωής και της αισθητικής του περιβάλλοντος χώρου, στην ανάδειξη μνημείων και κτιρίων και στην ενίσχυση του αισθήματος ασφάλειας αλλά και ευεξίας των πολιτών.

Στην εποχή μας οι σύγχρονες τεχνολογικές εξελίξεις προσφέρουν απεριόριστες δυνατότητες που περιορίζονται μόνο από τη φαντασία των μελετητών φωτισμού και των αρχιτεκτόνων. Οι ειδικευμένοι εκείνοι επαγγελματίες που σαν στόχο τους έχουν την αισθητική ανάδειξη κάθε εσωτερικού και εξωτερικού χώρου αλλά και την εξασφάλιση βέλτιστων συνθηκών φωτισμού για την ασφάλεια και την άνετη εκπλήρωση των καθηκόντων των χρηστών ενός χώρου, είναι οι σχεδιαστές αρχιτεκτονικού φωτισμού.

Ο σχεδιαστής αρχιτεκτονικού φωτισμού όπως το όνομα του ξεκάθαρα υποδηλώνει, ασχολείται αποκλειστικά με την παροχή επαγγελματικών συμβουλών και την εκπόνηση της μελέτης του τεχνητού αλλά συχνά και του φυσικού φωτισμού ενός κτιρίου και αμοιβεται αποκλειστικά και μόνο για την μελέτη αυτή. Από τα πρώτα σταδία της συμμετοχής του στην ομάδα σχεδιασμού ενός έργου αλλά και καθ΄ όλη τη διάρκεια της κατασκευής του έργου, συνεργάζεται στενά με τους ιδιοκτήτες, τους αρχιτέκτονες, τους μηχανικούς και την υπόλοιπη μελετητική ομάδα. Ο σχεδιαστής φωτισμού καλείται με τη φαντασία, τη γνώση και την εμπειρία του να συνδυάσει δημιουργικά την τέχνη και σύγχρονη τεχνολογία του φωτισμού, με αλλά λόγια το τεχνικό με το αισθητικό στοιχείο του φωτισμού, με αντικειμενικό στόχο να προσφέρει μια καινούργια πιο ποιοτική προσέγγιση στο θέμα του φωτισμού. Κύριο μέλημα του είναι η αρμονική ενσωμάτωση του φωτισμού στην αρχιτεκτονική του έργου, η ανάδειξη του ιδιαίτερου χαρακτήρα του χώρου και η δημιουργία της κατάλληλης ατμόσφαιρας για τους χρήστες του χώρου με σκοπό τη μέγιστη ικανοποίηση των αναγκών τους.

Τυπικά παραδείγματα εσωτερικών χώρων που ο φωτισμός τους έχει σχεδιαστεί με επιτυχία είναι δημόσια κτίρια, αεροδρόμια, κτίρια γραφείων, νοσοκομεία, θέατρα, εκθεσιακοί χώροι, αθλητικές εγκαταστάσεις, χώροι συναυλιών, εμπορικά κέντρα και καταστήματα, εστιατόρια, σιδηροδρομικοί σταθμοί, ξενοδοχεία, μουσεία και gallery, bars και cafes, ιδιωτικές κατοικίες, στεγασμένοι χώροι στάθμευσης, cinemas κλπ. Τυπικά παραδείγματα εξωτερικών χωρών που συνήθως οι σχεδιαστές φωτισμού καλούνται να αναδείξουν είναι όψεις κτιρίων, ιστορικά μνημεία και αγάλματα, αρχαιολογικοί χώροι, πάρκα, κήποι, δημόσιοι ανοικτοί χώροι, λιμάνια, πεζόδρομοι, πλατείες κλπ.

Προκείμενου να εκπληρώσει τα επαγγελματικά του καθήκοντα με επιτυχία, ο σχεδιαστής φωτισμού απαιτείται να διαθέτει βαθιά τεχνική γνώση αλλά και να ενημερώνεται συνεχώς για όλες τις σύγχρονες τεχνολογικές εξελίξεις και τις τάσεις που επικρατούν διεθνώς στο σχεδιασμό φωτισμού. Η διαρκής αυτή ενημέρωση μέσω εμπορικών εκθέσεων, παρακολούθησης εξειδικευμένων σεμιναρίων αλλά και και με τη συμμετοχή του σε αναγνωρισμένες διεθνείς επαγγελματικές ενώσεις σχεδιαστών φωτισμού (IALD, ELDA) είναι πολύτιμα εργαλεία όχι μόνο για την βέλτιστη αξιοποίηση των δυνατοτήτων των νέων τεχνολογιών αλλά και για τη διατήρηση μιας φρέσκιας δημιουργικής ματιάς στα θέματα του φωτισμού.

Ο σχεδιαστής φωτισμού είναι πλήρως ενημερωμένος για όλους τους διαθέσιμους τύπους πηγών φωτισμού, τα χαρακτηριστικά τους (φωτεινή ροή και απόδοση, δείκτης χρωματικής απόδοσης, θερμοκρασία χρώματος, διάρκεια ζωής), τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα τους, τις κατάλληλες εφαρμογές για κάθε πηγή φωτισμού και την ανάπτυξη νέων τεχνολογιών (όπως για παράδειγμα τα LEDs). Επίσης γνωρίζει όλους τους διαθέσιμους τύπους φωτιστικών και τη λειτουργία τους με τους διαφορετικούς τύπους φωτεινών πηγών. Είναι σε θέση να αξιολογήσει τα διαφορετικά οπτικά συστήματα έλεγχου της κατανομής του φωτός, δηλαδή τους ανακλαστήρες, φακούς, αντιθαμβωτικες περσίδες κλπ. κάθε φωτιστικού. Πολλές φορές είναι αναγκαίο ο σχεδιαστής φωτισμού να σχεδιάσει ειδικά φωτιστικά ή να ζητήσει τη μετατροπή κάποιου ήδη έτοιμου φωτιστικού για την κάλυψη συγκεκριμένων αναγκών ενός έργου. Είναι επίσης σε θέση να κατανοεί επακριβώς όλα τα φωτομετρικά στοιχεία λειτουργίας ενός φωτιστικού, να διαβάζει τα διαγράμματα κατανομής φωτός, τις φωτομετρικές καμπύλες και τα διαγράμματα περιορισμού της λαμπρότητας. Τέλος διαθέτει γνώσεις για τις βασικές τεχνολογίες κατασκευής, συναρμολόγησης και φινιρίσματος των φωτιστικών.

Στην εποχή μας, που οι περισσότεροι αρχιτεκτονικοί χώροι εξυπηρετούν πολλαπλές χρήσεις και ο φωτισμός μπορεί να σχεδιαστεί έτσι ώστε να δημιουργήσει την κατάλληλη ατμόσφαιρα και διάθεση, έχει παρουσιαστεί μια σημαντική αύξηση στην έρευνα και ανάπτυξη των συστημάτων ελέγχου του φωτισμού. Ο σχεδιαστής φωτισμού έχει όχι μόνο βαθιά γνώση και εμπειρία στα συστήματα αυτά, τα οποία επιτρέπουν ένα περισσότερο ή λιγότερο σύνθετο και ευέλικτο έλεγχο του φωτισμού στο χώρο αλλά και είναι σε θέση να προγραμματίζει τα συστήματα αυτά και να προδιαγράφει με σαφήνεια τις σκηνές φωτισμού.

Είναι προφανές ότι η πιο σημαντική πηγή φωτισμού για την υγειά αλλά και για τη διάθεση των ανθρώπων είναι ο ήλιος και ο σχεδιαστής φωτισμού διαθέτει τις απαραίτητες γνώσεις για το σχεδιασμό με το φυσικό φως. Οι γνώσεις αυτές δεν περιορίζονται στις φυσικές αρχές της ετήσιας κίνησης της γης γύρω από τον ήλιο, τα φυσικά χαρακτηριστικά του ηλιακού φωτός, την τροχιά του ήλιου κατά ημέρα και εποχή, αλλά εκτείνονται και στα βασικά χαρακτηριστικά των γυάλινων επιφανειών, στις βασικές αρχές διαμόρφωσης του κελύφους ενός κτιρίου, στα συστήματα σκίασης και έλεγχου του ηλιακού φωτός και στις νέες τεχνολογίες για την αξιοποίηση του φυσικού φωτισμού και την ορθή συνύπαρξη του με το τεχνητό φωτισμό.

Ο σχεδιαστής φωτισμού κατανοεί και εργάζεται με όλες τις φωτομετρικές μονάδες και μέτρα όπως η φωτεινή ροή, η ένταση και απόδοση, η ποσότητα φωτισμού και η λαμπρότητα και τη σχέση τους με το σχεδιασμό φωτισμού. Μια άλλη τεχνική πλευρά της εργασίας του σχεδιαστή φωτισμού είναι οι υπολογισμοί των επιπέδων φωτισμού σε ένα χώρο, της διαθέσιμης δηλαδή ποσότητας φωτισμού. Αυτό μπορεί να γίνει είτε με το χέρι είτε με τη χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή. Ο υπολογισμός της ποσότητας φωτισμού (Illuminance, μονάδα μέτρησης : lux) και της λαμπρότητας (Luminance, μονάδα μέτρησης: cd/m2) για οριζόντιες και κάθετες επιφάνειες μπορεί να γίνει πλέον εύκολα με τη χρήση υπολογιστή για εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους και είναι ένας γρήγορος τρόπος επαλήθευσης των όσων έχουν σχεδιαστεί.

Οι υπηρεσίες του σχεδιαστή αρχιτεκτονικού φωτισμού περιλαμβάνουν από την απλή παροχή τεχνικών συμβουλών μέχρι την ολοκληρωμένη μελέτη του φωτισμού ενός έργου, από τα αρχικά σταδία μέχρι το στάδιο της τελικής ρύθμισης του εξοπλισμού στο χώρο και του προγραμματισμού του συστήματος ελέγχου.

Μια ολοκληρωμένη μελέτη αρχιτεκτονικού φωτισμού πραγματοποιείται συνήθως στα ακόλουθα στάδια:

Προκαταρκτικός σχεδιασμός και παρουσίαση ιδέας.

Η εργασία του σχεδιαστή φωτισμού ουσιαστικά ξεκινάει με τις πρώτες συναντήσεις του με την ομάδα σχεδιασμού και τον ιδιοκτήτη για το καθορισμό των βασικών παραμέτρων και απαιτήσεων του έργου. Αφού κατανοήσει τις απαιτήσεις αυτές ο σχεδιαστής φωτισμού παρουσιάζει τις προτάσεις του, με λεπτομερειακή ανάλυση της φιλοσοφίας και της γενικής ιδέας του φωτισμού στο χώρο. Επίσης υποβάλει προκαταρκτική τεχνικό-οικονομική μελέτη όπου οι στόχοι και η στρατηγική που θα ακολουθήσει αναλύονται με κάθε λεπτομέρεια. Η προκαταρκτική αυτή μελέτη περιλαμβάνει επίσης τον προϋπολογισμό του έργου, την αρχική επιλογή των φωτιστικών καθώς και προσχέδια και φωτογραφίες από υπολογιστή με το τελικό αποτέλεσμα όπως προτείνεται.

Ανάπτυξη του σχεδιασμού

Το στάδιο αυτό ξεκινάει από τη στιγμή που οι προαναφερθείσες προτάσεις και η προκαταρκτική μελέτη εγκριθούν από τον πελάτη και τον αρχιτέκτονα και περιλαμβάνει το λεπτομερή σχεδιασμό των ιδεών που έχουν εγκριθεί καθώς και τη σύνταξη λεπτομερών τεχνικών προδιαγραφών του εξοπλισμού που θα χρησιμοποιηθεί. Λειτουργώντας ως ενδιάμεσος κρίκος μεταξύ της αρχιτεκτονικής και ηλεκτρο-μηχανολογικής μελέτης σε ένα έργο, ο σχεδιαστής φωτισμού παράγει όλες τις απαραίτητες σχεδιαστικές και τεχνικές λεπτομέρειες του φωτισμού με σκοπό την αποτελεσματικότερη ενσωμάτωση του φωτισμού στη αρχιτεκτονική του χώρου. Επίσης παράγει σε ηλεκτρονική μορφή (AutoCAD) σχέδια που απεικονίζουν τον ακριβή τύπο, αριθμό και θέση των φωτιστικών στο χώρο, τον τρόπο που ελέγχονται καθώς και άλλες Η/Μ πληροφορίες όπως ηλεκτρικά φορτία κλπ. Οι προδιαγραφές και τα σχέδια αυτά δίνονται στους εργολάβους ή ηλεκτρολόγους για να προχωρήσουν στη τελική εγκατάσταση του εξοπλισμού. Υπάρχει επίσης η δυνατότητα διενέργειας δοκιμών φωτισμού με την παρουσία του ιδιοκτήτη και του αρχιτέκτονα με σκοπό την τελική έγκριση του σχεδιασμού φωτισμού.

Επίβλεψη και τελικές ρυθμίσεις.

Κατόπιν συμφωνίας με τον ιδιοκτήτη και τον αρχιτέκτονα, ο σχεδιαστής μπορεί να επιβλέψει τόσο τη διαδικασία της προμήθειας του εξοπλισμού όσο και με επιτόπου επισκέψεις να εγγυηθεί ότι ο φωτισμός του έργου είναι σύμφωνος με τα όσα σχεδιάστηκαν. Η επίβλεψη από το σχεδιαστή τόσο της διαδικασίας προμήθειας όσο και της εγκατάστασης του εξοπλισμού εγγυάται ότι το πρόγραμμα ολοκληρώνεται ομαλά, χωρίς καθυστερήσεις και πάντα μέσα στα πλαίσια ενός δεδομένου προϋπολογισμού. Το τελικό στάδιο της ρύθμισης του εξοπλισμού στο χώρο και του προγραμματισμού του συστήματος έλεγχου του φωτισμού είναι πολύ σημαντικό γιατί εξασφαλίζει την επιτυχημένη υλοποίηση μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια της μελέτης φωτισμού. Στο τέλος του έργου, ο σχεδιαστής φωτισμού παραδίδει στους ιδιοκτήτες του έργου έντυπο με αναλυτικές οδηγίες για τη σωστή συντήρηση της εγκατάστασης φωτισμού με σκοπό τη διατήρηση του συγκεκριμένου σχεδιασμού φωτισμού για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο διάστημα.

Υπάρχουν σήμερα διεθνώς αναγνωρισμένες ενώσεις σχεδιαστών φωτισμού όπως είναι η διεθνής ένωση σχεδιαστών φωτισμού (IALD) στις Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρωπαϊκή ένωση σχεδιαστών φωτισμού (ELDA) στη Γερμανία. Για να γίνει κάποιος μέλος των ενώσεων αυτών θα πρέπει να έχει μακρόχρονη επαγγελματική εμπειρία, εξειδικευμένες σπουδές πάνω στον αρχιτεκτονικό φωτισμό και να αμείβεται μόνο για τις επαγγελματικές του υπηρεσίες. Οι ενώσεις αυτές έχουν αναπτύξει τρόπους για την διεθνή αναγνώριση και προβολή του επαγγέλματος που περιλαμβάνουν ομιλίες, σεμινάρια και πρακτικά workshops. Τα workshops αυτά είναι μια πρωτης τάξεως ευκαιρία για μικρής διάρκειας εγκαταστάσεις αρχιτεκτονικού φωτισμού και προσφέρουν από τη μια μεριά την ευκαιρία πειραματισμών με το φως και από την άλλη μια πρώτης τάξης παρουσίαση των δυνατοτήτων του αρχιτεκτονικού φωτισμού.

Έχει συχνά ειπωθεί ότι ο φωτισμός αποτελεί τη τέταρτη διάσταση της αρχιτεκτονικής και σίγουρα αποτελεί ένα θέμα πολύ πιο σύνθετο από την απλή προδιαγραφή κατάλληλων ποσοτήτων φωτισμού όπως αναφέρεται στις διάφορες συστάσεις και στους κώδικες. Ο σχεδιαστής φωτισμού διαθέτει τις απαραίτητες τεχνικές γνώσεις τόσο για το φυσικό όσο και για το τεχνητό φωτισμό, το χειρισμό του, τα αποτελέσματα και τα εργαλεία του και η συμμετοχή του κρίνεται αναγκαία για την επιτυχία κάθε έργου, δηλαδή εάν οι τελικοί χρήστες του χώρου θα αισθάνονται άνετα στο συγκεκριμένο αυτό χώρο, εάν θα διεκπεραιώνουν τα καθήκοντα τους αποτελεσματικά και εάν η αρχιτεκτονική θα αναδεικνύεται με βέλτιστο δυνατό τρόπο, τόσο κατά τη διάρκεια της ημέρας αλλά και κατά τη διάρκεια της νύκτας. Ο σχεδιαστής φωτισμού δεν εκπροσωπεί κάποιον συγκεκριμένο κατασκευαστή φωτιστικών αλλά χρησιμοποιεί και προδιαγράφει το κατάλληλο εξοπλισμό με μοναδικό κριτήριο την καταλληλότητα του για το συγκεκριμένο έργο, από άποψη λειτουργική, αισθητική, εξοικονόμησης ενέργειας και απόδοσης.

Θεόδωρος Δ Κοντορήγας BSc MBA MSc

Μελετητής Αρχιτεκτονικού Φωτισμού

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: